——–

نوشته‌ی آرمان امیری

با همین منطق، هیچ‌کدام از واکنش‌های تند و عصبی، فحاشی‌ها، تهدید به ترورها و امثال این رفتارها که تا روییدن قارچ‌گونه‌ی صفحات فیس‌بوکی برای قتل شاهین پیش آمده عجیب نیست. چه جای تعجب اگر جوانکی که با آرایش چهره‌ی زیبای دختر جوانی با چند طره‌ی مو، چنان به “ارزش‌ها”یش توهین می‌شود که رگ گردنش متورم می‌شود و به فحاشی و کتک‌کاری رو می‌آورد، وقتی بشنود یکی به امام معصومش توهین کرده داوطلب قتل و کشتار شود؟ به خصوص اگر قضیه نه به شکل ورسیون وهابی و سلفی به بستن بمبی به خود و شیرجه در جوی‌های شیر و عسل خیالی منتهی شود بلکه در ورسیون ولایی جمهوری اسلامی‌اش به لاف گزاف ختم شود و نعره کشی و ارتقای رتبه در پایگاه بسیج و کسر بیشتر خدمت سربازی و سهمیه دانشگاه و شغل بهتر بعدی، همگی هم واقعی.

جنبه‌ی شگفت قضیه در موارد غیر منتظره است. وقتی واکنشی از کسی دیده می‌شود که نه با کارهای قبلی‌اش و نه با اطلاعاتی که از او داریم همخوان است. یکی از شگفت انگیزان: بزرگمهر حسین‌پور، یکی از بهترین و خوشفکرترین کارتونیست‌های ایران، شاهین نجفی را در شکل رپری می‌کشد که ترانه‌اش پر است از کلمات توهین‌آمیز و غیرقابل انتشار. گوساله از پدربزرگش می‌پرسد این آقا داره چه کار می کنه؟ پدربزرگ می‌گوید تو الان داری چه کار می‌کنی؟ گوساله: نگاهش می‌کنم. پدربزرگ: آیا به صورت طبیعی هم نگاهش می‌کردی؟

کاری میان‌مایه با این پیام: این کارها را می‌کند تا مشهور شود و توجه جلب کند. ادعایی که صدها بار در این دو سه روز در مورد شاهین نجفی گفته شده و البته اگر از زبان و کی‌برد نوجوان‌های کف‌کرده/به لب‌آورده‌ی‌ مذهبی که تا به حال هزاران بار تمام زوایا و اندام‌های جنسی شاهین و خانواده‌اش را واکاوی کرده اند تعجبی ندارد از هنرمند درجه یکی مثل بزرگمهر حسین پور شگفت آور است. شگفت آور است چون اولا دربردارنده‌ی کاری بسیار خطرناک، زشت و چیپ در عرصه‌ی هنر است: نیت‌یابی. سمی که به راحتی منتشر شود و به سختی دفع می شود. سمی که در اختیار همه هست از استالین و حسین شریعتمداری گرفته تا همان مخاطبان چلچراغی حسین پور. و در مورد چه کسی قابل استفاده نیست؟ نمی‌توان با همان منطق پرمدعای دانای کلِ بی‌نیاز از مدرک، گفت خود بزرگمهر این کار کشیده تا با حمله به شاهین خودشیرینی کند و مجوز کار بعدی‌اش را بگیرد؟ نمی‌توان گفت نفر سمت راستی حسین پور که الان دارد این نوشته را می‌خواند و با او مخالف است می‌خواهد ساز مخالف بزند تا در مقابل او خودی نشان بدهد؟ اما نفر سمت چپی که با موافق است می‌خواهد خودش را پیش او عزیز کند تا در کارش پیشرفت کند و سفارش‌های بهتری بگیرد؟ و همین طور تا بینهایت نمی توان تیر در تاریکی انداخت؟

ثانیا یک دروغ و بی‌انصافی بزرگ هم در خود دارد. شاهین نجفی خوب بخواند یا بد، شارلاتان باشد یا محجوب، شهرت‌طلب باشد یا فروتن، یا همه اینها باشد و نباشد (یعنی مثل همه‌ی ما ترکیبی باشد از اینها با درصدهای متفاوت) شهرتش در هنگام انتشار این ترانه به قدر کافی بوده. «شهرت» با تمام جنبه‌های مثبت و منفی‌اش آن نیست که صرفا چند میلیون کتاب‌خوان و مجله‌خوان ایرانی تعیین‌اش کنند و از این منظر شاهین نجفی در میان ایرانیان حتی مشهورتر از خود بزرگمهر حسین‌پور است حتی بدون در نظر گرفتن نقی. واصلا اگر مشهور نبود چرا در میان هزاران آدمی که اینجا و آنجا هر روز فحش‌های چارواداری علیه اسلام و شیعه منتشر می‌کنند سه چهار بار نقی گفتن او جنجال می‌آفریند؟ البته مشهور بودن به خودی خود ارزش مثبتی ندارد، حتی میان افرادی که در یک ژانر فعالیت‌ می کنند: علی شریعتی مشهورتر از داریوش شایگان است و کامران نجف‌زاده معروف‌تر از محمد قوچانی. می‌تواند – و بهتر است- صفتی باشد بدون ارزشگذاری، اما وقتی دستگاه‌های نامرئی نیت‌سنج، رسیدنِ به آن را انگیزه‌ی کسی می‌دانند که به قدر کافی از آن دارد، یادآوری چنین نکات پیش‌پا افتاده ای لازم می‌آید تا اگر دورانداختن دستگاه میسور نیست لااقل طوری از آن استفاده شود که خنده و تاسف برنینگیزد. مثل این یادداشت (عمومی) نیما دهقانی در فیس بوک:

« یک نفر برای معروف شدنش هر کاری می کند/کاری به اعتقادات مردم ندارم/ شعور یک اصل ذاتی است که بلد باشی حتی برای معروف شدن چطور با مخاطبت تا کنی/ شک ندارم انتخاب ترانه هایی از مهدی موسوی و افشین یداللهی و بقیه عزیزان هم در آلبوم جدیدش به خاطر ذوق زدگی خواننده از دیدن عباراتی مثل خود ارضایی و غیره در شعر بوده و گرنه بعید می دانم هنوز توانسته باشد خودش را از آن شخصیت سطحی پیشین جدا کند…
گرچه آلبوم هیچ هیچ هیچ او را بسیار دوست دارم ، هم از لحاظ انتخاب اشعار که بی نظیر است هم از نظر آهنگسازی و فضا سازی/ اما این آقا بار دیگر ثابت کرد توانایی بسیاری در رها کردن مخاطب ،از دست دادن اعتبار و به زور ابراز بی بند و باری کردن و به زور اصطلاحاً شو – آف کردن برای حرمت شکنی و توهین به عقاید دیگران را دارد. شاید به واقع نسبت به هیچ چیز تعلق خاطر نداشته باشد، اما توهین به مذهب و اعتقادات مردم و در مقابل توهین به آرمان های مردم آزادی خواه گرچه نوعی بی پرده گویی است اما در هیچ جبهه ای هیچ سودی برای هیچ کسی ندارد. صرفا امثال من نقدش و تحلیلش می کنم و امثال عده ای دیگر کمر به قتلش می بندند و فرد مذکور اینچنین با بی عقیده گی اش باد می کند در فضای آشفته ی هنری-سیاسی-فرهنگی .
این اتفاق معمولا زمانی می افتد که فرد خود به هیچ عقیده ای معتقد نیست و قصد تخریب دیگران را دارد.مدتی است با خودم کلنجار می روم آیا یک شاعر می تواند خود را پشت دوربین چشم های دیگری بگذارد یا نه(مثل داستان نویس یا فیلمساز) اما به نتیجه ای نرسیدم. اما در مورد خواننده ای که در مصاحبه ی قبلی اش(به عنوانِ خودِ خودش) گلشیفته فراهانی را به خاطر عریان شدن بت می کند و در این ترانه به سخره اش می گیرد، باید دنبال گره های عصبی گشت که مشخص می کند یک عطش خودنمایی درش جست و خیز می کند و حاضر است هر طور شده خودش را روی موج جریان ای اجتماعی بیاندازد. متاسفانه ترانه انقدر بی عمق و دم دستی هست که نیازی به تحلیل نداشته باشد.»

نیما دهقانی طنزنویسی خوش‌ذوق است، همان که شعرخوانی‌اش در حضور خاتمی گل کرد و البته علاوه بر شاعری اهل تئاتر و هنر هم هست. به همین خاطر هم هست که صادر شدن چنین چیزهایی از او که قاعدتا باید با دنیای طنز و هجو و کمدی آشنا باشد (و مثلا شوخی‌های سیخکی مل بروکس در کمدی “تاریخ جهان” با موسی و عیسی و پاپ و راهبه‌ها و قدیسین را دیده باشد)، شگفت انگیزش می‌کند. یعنی رفیق طنزنویس با این نیت‌خوانی کف‌آلود مسلسل‌وارش (معروف شدن، ذوق زدگی، شو-آف، بی‌عقیدگی کامل، تخریب دیگران) اصلا نداند یا نخواهد قبول کند که اصولا رپ‌خوانی لحن و ادبیات خاص خود را دارد، چطور می‌شود متوجه نشود سرهم کردن تیتروار سرخط خبرها و نظرهای این روزها، ارائه ی تصویر آیرونیکی از روزگار ماست و نه به منزله محکوم کردن آنها، و آنوقت اسم بردن از “ممه‌های گلشیفته” را با اعلام حمایت قبلی شاهین از او  متناقض بگیرد و به گره‌های عصبی و عطش خودنمایی ربط بدهد؟! از دیگران چه انتظار؟

سوای اینکه چه کسی دیندار است و که بی‌دین، هنرمندان و طنزپردازان و اهل قلمی که اصرار دارند از موضع روشنفکری و لوازم آن ( نظیر خردگرایی، استدلال، تحمل نقد و مخالفت، دفاع از آزادی بیان و پرهیز از خرافه و دگم‌اندیشی) فاصله بگیرند؛ برای آنها هم چون عموم مسلمین و مسلمات صادقانه و شرافتمندانه‌تر این است که اگر با شنیدن، دیدن، چشیدن و حتی بوییدن چیزها می‌رنجند با فروتنی و آرامش اعلام رنجش کنند نه پرخاش. رنجش امری قلبی است و اگر محترمانه بیان شود قابل همدردی و حتی احتراز از تکرار. اما نه مجوزی برای عمل می دهد و نه همدردی با آن به منزله‌ی تاییدش است. فوق دیپلم فقید، عوضعلی کردان در هنگام استیضاحش به خاطر جلع مدرک دکتری آکسفورد با صدایی بغض‌آلود اصرار داشت حضار را قانع کند اگر به فکر احساسات جریحه‌دار شده‌ی او نیستند به زن و فرزندانش فکر کنند. ای بسا که آنها هم عمیقا رنجیده خاطر شده بودند اما رنجش خاطر افراد ملاک نیست. اگر ملاک بود ما حال و روزی داشتیم نهایتا در حد ایران اوایل عهد ناصری یا سعودی فعلی. اما هزاران روشنفکر و نقاد و فعال اتهام ناحق توهین به عقاید و احساسات و رنجاندن مردم را به جان خریدند، کار خود را کردند و این مملکت را از منزلگاه جهل و خرافه و خودخواهی دینی به جلو راندند.

در همین مملکت دفاع از حقوق زنان، آن هم در این حد که چه خوب است نسوان مسلمان به مدارس مخصوص نسوان بروند و در آنجا با حفظ شعائر اسلامی تحت نظارات بانوان مجبه‌ی باتقوا و فاضله، خواندن قرآن و نوشتن و آداب اجتماعی و نهایتا ریاضیات یاد بگیرند، زمانی چنان مومنین را می‌رنجاند که دل‌های نورانی‌شان جز با تخریب و سوزاندن مدارس نسوان خنک نمی‌شد.

«آیا مکتب‌خانه را مدرسه گفتن کفر است و یا دبستان که زبان آبا و اجداد ماهاست صحیح نیست؟ یا هر کس دختر را دوشیزه بگوید مقاصد تعلیم از مفاسد دینیه دارد؟ و در عوض عرقچین دوختن و آجیده و مادر بچه و برگ تره زدن که امروز در این ممکلت منسوخ شده با چرخ خیاطی کردن و کاموا و گلدوزی و سرمه و ملیله‌دوزی یادگرفتن و به درد بی‌درمان مرد بیچاره شریک شدن از گناهان کبیره است؟ای روسای ملت و ای حامیان محفل نبوت! به خدا قسم روز دیگری غیر از امروز هست که او را یوم لاینفع ولاینون می گویند؛ در دیوان حضرت خاتم النبی(ص) تمام شماها سرخجلت به زیر خواهید افکند که حقوق معاشی و حیاتی ما نسوان را ضبط کرده اید.»

روزنامه تمدن، بخشی از نامه بی‌بی‌خانم (استرآبادی یا وزیری) مدیر دبستان دوشیزگان طهران در سالهای نخست مشروطه. و از خاطرات جلیل محمدقلی‌زاده مدیر روزنامه ملانصرالدین، یکی از تاثیرگذارترین و روشنگرانه‌ترین روزنامه‌های عصر مشروطیت: «بساط لعن و تکفیر برپا بود… روزی که در یکی از شماره‌های سال دوم مقاله ای درباره آزادی زنان نوشتم دوستان نصیحتم کردند که در کوچه و بازار آفتابی نشوم زیرا در شیطان بازار ]محله‌ی مسلمان نشین تفلیس[  دکانها را بسته و مردم دنبال من افتاده اند»   (به نقل از “از صبا تا نیما” ج ۲) و صدها نمونه از این دست. حتی اهل ایمان و امان هم در سایه‌ی همان مجاهدت‌ها و همین تمدن نسبی‌ست که گامی به جلو آمده‌اند و همپالکی‌های‌ زودرنج خود در ایام ماضی را متحجر می‌خوانند (نامی محترمانه برای مومنان دِمُده شده)و چرا راه دور؟ آیت الله خمینی که سخت مخالف حق رای زنان بود و یکی از اعتراضات اصلی‌اش در سالهای ۴۱ و ۴۲ اعطای حق رای به زنان بود، پانزده سال بعد در سایه همین کوشش‌های روشنفکرانه نه فقط حق رای به زنان را مجاز می‌دانست که با انتخاب آنها به نمایندگی هم مشکلی نداشت. گویا دست کم در صد ساله‌ی اخیر روال رنجش مذهبی در این مملکت اینگونه است: من از فلان چیز می‌رنجم و زمین را به آسمان می‌دوزم، بیست سال بعد نسل بعدی که آ-رام تر شده عقاید امروز من را متحجرانه می‌خواند اما از چیزهای دیگری می‌رنجد و زمین را به آسمان می دوزد، بیست سال بعد نسل بعدتر عقاید نسل قبلی را محجرانه می داند اما …

و سوال اصلا اینجاست که این جماعت چرا اینقدر می‌رنجند؟ دیگران گوشت خوک بخورند اینها می‌رنجند، شراب بنوشند اینها می‌رنجند، سگ داشته باشند اینها می‌رنجند، لباس‌شان کوتاه باشد اینها می‌رنجند، جدی سوال کنند می‌رنجند، شوخی کنند می‌رنجند…

سینه‌ی شکافته‌ی احمد کسروی و آلت در حلق فرورفته‌ی فریدون فرخزاد نشان می‌دهد ماجرای توهین و تمسخر بهانه است و برای زودرنجانِ اهل عمل، محقق عبوسی مثل کسروی با شومن شوخ و شنگی چون فرخزاد فرق چندانی ندارد. به چالش بکشی و حرفت خریدار یا مخاطبی داشته باشد کار تمام است. بهانه بعدا ساخته می‌شود و ماله کشان اهل قلم، قابل عرضه و دفاعش می‌کنند: توهین، تمسخر، رنجاندن، نفرت‌پراکنی…

و چه کسانی دم از رنجش می‌زنند؟! آنهایی که تمام غیر اهل کتاب (بی‌دینان، لاادری‌ها، هندوها، بودیست‌ها، بهایی‌ها و پیروان صدها فرقه ریز و درشت دیگر) را نجس می‌دانند و تمام ادبیاتشان آکنده از نفرت و تحقیر و توهین مستقیم و غیرمستقیم به چند میلیارد انسان است. آنهایی که نه فقط به اکثریت انسان‌ها که حتی به معتقدات اکثریت مسلمان‌ها (سنی‌ها) هم توهین می‌کنند. مذهبی از اساس بر رد و نفی و نفرین و لعنت و غاصب شمردن این و مادر بخطا دانستن آن. مذهبی که ده‌ها روایت مشهور و متواتر از چند امامش دارد مبنی بر اینکه دشمن ما زنازاده است، و حلالزاده نیست هرکه محبت ما در دلش نباشد، و چه و چه. تو به او بگویی مادرقحبه، معصوم و واجب‌الاحترام باشی آنوقت او اسم تو را یکی دو جا به شوخی بیاورد بشود هتاک و واجب‌القتل! آنوقت لشکر سلم و تور کم است هنرمند و شاعر و کارتونیست و طنزپرداز ما هم بشود سواره‌نظام، نیزه‌ای به یک دست چپ و نیت سنجی به دست دیگر! رازی و خیام و عبید و حافظ و یغما و ایرج و هدایت چه آدمهای خوشبختی بودند که مُردند.

 بلبل ز شاخ سرو به دوران پهلوی

می‌کرد مدح شاه، به آواز مثنوی(۱)

شب توی لاله‌زار که می‌رفت روی سن

می‌کرد کار‌ها که نبینی و نشنوی

یک بار توی باغ الکساندر (۲) نغمه خواند

ساواک گفت گشته هوادار شوروی!

دکتر صدیق (۳) واسطه شد، گشت تبرئه

یعنی که زنده گشت به انفاس عیسوی!

اظهار جان‌نثاری‌اش از نو جواب داد

می‌‌کرد عاشقانه ز دربار پیروی

جاسوس باغ بود و به دربار می‌رساند:

داده خروس فحش به سوراخ خسروی!

بعداً که انقلاب شد از بیخ توبه کرد

یک دوره خواند درس مقامات معنوی

از طبلِ جاز دست به حبلِ نماز برد

یعنی بیا که مطرب ما شد تهانوی! (۴)

دیگر نظر به ریبه به رخسار گل نکرد

از گلستان گذشت به آیین خواجوی!

شد ساده‌زیست بلبل و بشکست بلبله (۵)

خورد آب و دانه را پس از آن توی یغلوی!

  امسال توی برکه شد و کله سبز (۶) شد

با کله رفت تا که شود یار موسوی

پیروز شد چو دولت محمود، دور زد

گفت: آفرین به همت این دولت قوی!

ناگه همای «دولت در سایه» سر رسید

کای بلبل عزیز مشاور نمی‌شوی؟

این‌گونه شد مشاور و هر جا مدیر دید

خاراندنش شروع شد از نوع پاچَوی!

کیهان که کرد نیمه پنهانش آشکار

شد عزل از مشاوری و گشت منزوی

الساعه رفته لندن و تحلیلگر شده است

البته با مساعدت ربع پهلوی!

***

«بلبله فضول» گشته‌ای ای «بوالفضول» ما!

اسکی به روی سلسله اعصاب می‌روی

صد شکر ترک عادت مذموم کرده‌ای

حالا به جای ناخن خود ژاژ می‌جوی!

***

۱ ـ مثنوی: از آوازهای موسیقی ایرانی

۲ـ باغ الکساندر: باغ معروف شهر مسکو

۳ ـ دکتر عیسی صدیق: از رجال سیاسی و فرهنگی دوران پهلوی

۴ ـ تهانوی: علامه محمد علی تهانوی ـ صاحب کشاف اصطلاحات الفنون

۵ ـ بلبله: کوزه دسته‌دار ـ شراب هم در آن می‌ریختند ـ در رژیم‌های سابق و اسبق!‌

۶ ـ کله سبز: نوعی مرغابی

———————-

چند ماهی‌ست که فایلی حاوی این شعر را روی دسکتاپم ذخیره کرده‌ام. در قاموس خودم این یعنی اینکه می‌خواسته‌ام درباره‌اش  مطلبی بنویسم اما نتوانسته‌ام بنویسم یا تمامش کنم یا طوری بنویسم و تمامش کنم که راضی باشم. والبته نتوانسته‌ام از خیرش هم بگذرم و مثل بسیاری نوشته‌های کورتاژ شده قبلی، راهی زباله‌‌دانش کنم.

امروز، خواندن یادداشت انشانویسی و اندیشه سیاسی از مازیار سمیعی دوباره واداشتم سری به آن بزنم. غزل و پانویس‌هایش از سعید سلیمانپور ارومی است. شعریست از لحاظ ادبی قابل اعتنا که در استقبال از غزل معروف حافظ سروده شده است. طنزیست سیاسی، ظاهرا صریح که با نام بردن از افراد مختلف و اشاره به وقایع تاریخی به قول معروف یکی به همه زده است.

از این دست شعرها زیاد دیده ایم، بیانگر آدمهایی ظاهرا ناراضی که از فرط آزادگی چپ و راست و بالا و پایین نمی‌شناسند، همه را مشتی فرصت‌طلب می‌بینند و با نگاهی از بالا به پایین سودجویی‌ها و دروغ گویی‌ها و ریاکاری های همه را نقد می‌کنند (البته بجز مقام معظمی که هر چیز از او دور باد). از اواخر دهه ۶۰ سر و کله شان پیدا شد، در دهه ۷۰ به اوج رسیدند و در دهه ۸۰ ثمر دادند.

هنرمند/ادیب/نظریه‌پرداز/ طنزپردازانی معمولا ثمره حوزه هنری سازمان تبلیغات اسلامی یا با یکی دو واسطه تاثیر گرفته از آدمهای برآمده از آن. البته نه طیفی از حوزه‌ای‌های درجه اول مثل مخلباف، امین‌پور، نبوی… که تقریبا همه‌شان سال‌هاست از آنجا کنده‌اند (یا به میل یا به زور) بلکه درجه دوهایی نظیر یوسفعلی میرشکاک، یا آب‌شسته‌ترش سید شهیدان اهل قلم (آآه‌ه) مرتضی آورینی و مریدانشان.

خواسته‌ها و شعارهای آنها فرازمینی است، الهی است و “ناب” است؛ و در محدوده تنگ برنامه و راهکار و حزب و حتی تعریف مشخص نمی‌گنجد اما در عمل در کارکردی‌ترین فعالیتهای حزبی و جناحی فعلگی می‌کنند. طبعا مشربی عرفونی هم دارند و نباید تناقضات فکری واضح و تضادهای اعمالشان را در ترازوی عقل حقیر -که پایش چوبین است!- سنجیده شود بلکه عقل و منطق وظیفه دارد بارپاپاپاوار چنان کش و قوس بیابد که با نظرات آنها موافق درآید.

غزل آغازین مشتی‌ست نمونه خروار از طنزسروده‌هایی که نماینده این طرز تفکر و عملکردند. روشی که هنوز به مرحله انشانویسی سیاسی هم نرسیده. هم اعتشاش فکری دارد، هم شجاعت ابراز عقیده‌اش را ندارد و هم نمی‌تواند با نجابتی در حد یک آدم معمولی ساکت باشد و پر و دمش را در چشم خلق‌الناس فرو نکند که “هین منم طاووس علیین شده”.

عالم سیاست هم مثل عالم ادبیات و شعر و شاعری قواعدی دارد. و از قواعد آن صراحت کلام، زمینی بودن توقعات و انضمامی بودن نقد و نظر است. و اینها ربطی به چپ یا راست بودن و اصلاح طلب و محافظه‌کار بودن ندارد، همانطور که سرودن یک غزل خوب ربطی به عاشق بودن ندارد.

طنزنویس سیاسی اگر فکر سیاسی روشنی نداشته باشد طنز سیاسی خوبی تولید نخواهد کرد. منظور البته این نیست که در طنز مانیفست سیاسی اعلام شود. مراد، داشتن مسئولیت اخلاقی در نوشتن طنز سیاسی است. می‌توان در دادن پیام صریح نبود یا اصلا پیام نداد، اما نمی‌توان طوری لیز و مغشوش حرف زد که از زیر بار مسئولیت اخلاقی آن شانه خالی کرد. (البته منظور از “نمی‌توان” انذاری‌ست اخلاقی، والا تلاش‌های دوستان و از جمله همین نمونه فوق نشان می‌دهد که می‌توان و خوب هم می‌توان!)

تازه اینها وقتی‌ست که متن از اشکالات محتوایی ابتدایی، بری باشد. که اغلب چنین نیست و با اندکی پرسشگری فهمید یا نشان داد که اگر از شعارها بگذریم، اصل مدعی مشکل دارد. در همین نمونه مثلا، اگر از “بعضی‌ها نان‌به‌نرخ روزخور و ریاکارند” که در حکم خوردن شیره و گواهی شیرین بودنش است بگذریم، باقی همه ادعاهاییست روی هوا. شاعر می‌تواند فقط یک نفر را اسم ببرد که طرفدار موسوی بوده‌ و بعد چرخیده‌ طرف احمدی‌نژاد و بعد جذب “دولت در سایه” شده‌ و سرانجام لندن‌نشین و سلطنت‌طلب؟ اگر نتواند که حتی انشای خوبی هم ننوشته.

هجاگوی بندتنبانی‌سرایی که مثلا در خبرگذاری فارس علیه محمدرضا شجریان یا میرحسین موسوی شعر منتشر می‌کند البته هم از هنر شعرگویی محروم است هم از نمک طنزسرایی و هم از شرافت اخلاقی. اما بی‌شرافتی اخلاقی او به خاطر این نیست که هوادار شجریان و موسوی نیست. دشمنی و حتی هجو این دو هم غیر اخلاقی نیست. اگر شرایط برابری می‌بود و موسوی (یا هر کس دیگری) و هوادارنش حداقل آزادی و امکانات برای فعالیت و پاسخگویی را می‌داشتند، نقد و هجو آنها مفید هم می‌بود. با اینحال آنکه در فارس چنان سر و صداهایی از خود بدر می‌کند دست کم از یک لحاظ اخلاقی‌تر عمل می‌کند: یکی به نعل و یکی به میخ نمی‌زند و منش سیاسی‌اش، هرچقدر حقیر یا احمقانه، روشن است.

فارس‌سرایان آنچنانی، مثل بچه ریغونه‌هایی هستند که دور می‌ایستند و سنگ می‌زنند و فحش می‌دهند. می‌توان چشم از آنها پوشید، یا صبر کرد نزدیکتر بیایند، یا بزرگتر شوند… ولی به هر حال روشن است که کی‌اند و چه کاره‌اند و باید چه کارشان کرد (یا نکرد).

رفقای فوق‌الذکر مثل کشتی‌گیرانی هستند که بدنشان را چرب کرده‌اند. توی دست هستند و نیستند. لیزند. فرار نمی‌کنند اما فرارند. خطاکارند.

————————

× با سعید سلیمانپور ارومی مشکل خاصی ندارم و از دور سلام و علیکی هم داریم. شعرش را به عنوان یک نمونه‌ی ارزشمند که دست کم از لحاظ ادبی ساختار خوبی دارد مثال آوردم. امیدوارم این یادداشت حمل بر انتقاد موردی و صرفا مصداقی نشود.

این سوال‌ها بخشی از خود جوابند، همانطور که زندگی متشکل از اجزای کوچکی‌ست که شاید هر کدام در نگاه اول پیش پا افتاده‌تر از آن به نظر برسند که به حساب بیایند. چند صد سال پیش فیلسوفانی جسارت به خرج دادند و علیه جریان رایج فلسفه که برای هر چیزی وجود و ماهیتی جدا و قامو به ذات تصور می‌کردند قد علم کردند: ماهیت مجزایی به نام سیب وجود ندارد که یک سری صفات به آن بار شده باشد. مجموع همان صفات (اگر درست خاطرم مانده باشد: انطباعات حسی) است که سیب را می‌سازد.

رفتن من، و تا آنجا که می‌دانم خیلی‌ها مثل من، بیش از هر چیز به “انزجار” مربوط می‌شود. از حسی حرف می‌زنم فجیع تر از آن حسی که بعد از شکنجه به قربانی دست می‌دهد. حسی عمیق، غم‌انگیز، تدریجی و ویرانگر. حسی که ماهیتی خاص ندارد تا صفاتی بر آن بار کنیم: مجموعه‌ای است از هزاران هزاران انطباع بزرگ و  کوچک و (به تنهایی، شاید) بسیار کم اهمیت: اینترنت کند است، مهد کودک بچه طی حکمی رسمی از رقص و موسیقی برای بچه‌ها منع شده، کرایه تاکسی باز گران شده، تلویزیون مزخرف پخش می‌کند، در و دیوار شهر یا کثیف است یا مملو از اراجیف و یا – معمولا- هر دو، ورزشگاه عمومی وجود ندارد و یا در تیول سازمان‌های دولتی است، کافی شاپ کتابفروشی ها را می‌بندند، ساحل تمیز نایاب است، دربند را ساعت ۱۲ شب تعطیل می‌کنند، سر کوچه به دخترها گیر می‌دهند که چرا حجابتان همچین است، وی پی ان از کار افتاده، تنها گروه خوب دوبله کارتن‌ها را توقیف کرده‌اند، تمام طبیعت آلوده است، در جنگل‌های دوهزار از صدای اره برقی نمی‌شود خوابید، مجوز کنسرت‌ها را لحظه آخر لغو می‌کنند، تعرفه کمرگی موبایل یک دفعه ۵۰ درصد گران می‌شود و طبعا عدل همان موقعی که تو می خواهی یکی بخری، نصفه شب اس‌ام‌اس در وصف مولای متقیان از طرف مخابرات فرستاده می‌شود، روی فرکانس شبکه‌های ماهواره‌ای پارازیت می‌اندارند، می‌گویند همین پارازیت‌ها عامل سردردهای هر روزه سر صبح‌هاست، هر تلفن ناشناسی قلبت را به تپش می‌اندازد…

از میان آدم‌های منزجر عده‌ای می‌روند و عده بسیار بیشتری می‌مانند. آنهایی که رفته‌اند بخت آن را دارند که با دور شدن از فضا، با دور شدن از هزاران هزار چیز ناخوشایند کوچک، کم‌کم آنها را فراموش کنند و فقط بر روی چیزهای ناخوشایند بزرگ تمرکز کنند: حکومت دینی، جمهوری اسلامی، خامنه‌ای، احمدی‌نژاد، سپاه… . و کم‌کم دچار دلتنگی و نوستالژی شوند، بلکه شاید از انزجارشان کاسته شود.

]]> http://www.debsh.com/1391/01/21/2732/feed/ 8 http://www.debsh.com/1390/12/22/2720/ http://www.debsh.com/1390/12/22/2720/#comments Mon, 12 Mar 2012 03:21:01 +0000 farjami http://www.debsh.com/?p=2720 استندآپ کمدی جمعه به نظرم بد نشد. پیش از هر چیز نگران بزرگی سالن بودم. جالب است که از سن دوازده سالگی آرزو داشتم در سالنی بزرگ با امکانات نو و صدا و سِنی با عمق زیاد تئاتر اجرا کنم و تقریبا همیشه ناکام بودم. به خصوص در آن دانشگاه لعنتی با آن آمفی‌تئاتر مزخرفش که انگار فقط و فقط برای سخنرانی حضرات ساخته بودند و صحنه‌اش همانقدر جا داشت. حالا با سالنی به آن بزرگی و آن همه تجهیزات نمی‌دانستم چکار کنم. چطور می‌شد استندآپ کمدی‌ای که برای اجرا در یک سالن کوچک و نهایتا با صد تماشاچی آماده شده بود را در سالنی با ۴۵۰ صندلی و سنی به بزرگی میدان اسبدوانی اجرا کرد؟ (خب البته کمی اغراق کردم و اگر ده دوازده اسب مسابقه را می‌آوردند آن بالا، شاید در هنگام تاخت کمی مزاحم همدیگر می‌شدند ولی صحنه‌ای که با پنج پرده عمق میدانش کم و زیاد می‌شود و پشت آخرین پرده دیواریست که پشت آن کارگاه چوب‌بری برای ساخت دکور است و سالن گریمش قد کل آمفی‌تئاتر فرهنگسرای رسانه است را چطور می‌توان توصیف کرد؟)

 صبح روز اجرا هم رسید و من همچنان نمی‌دانستم با آن صحنه چکار کنم. عاقبت یک سری آکاسیف رنگ شده که گویا قبلا برای تئاتری استفاده شده بود را پیدا کردم و دو طرف صحنه یک چیزهایی ساختم. مثلا غار و کوه. یک ساعت قبل اجرا هم یک طبل بزرگ آوردیم و دمرو کردیم که مثلا دیگ. همین‌ها بعدا اجرا را جان دادند، وقتی که هشت نفر از تماشاچی‌ها آمدند بالا و بازی کردند. امکانات نور بسیار خوب سالن هم به کمک آمد و با دو تا نور موضعی، این قسمت حسابی دیدنی شد.

اطلاع‌رسانی‌مان خوب نبود. انرژی‌مان را گذاشته بودیم روی پوستر که چندان جواب نداد و دیده نشد. بماند که بسیاری‌شان را هم با وجود مهر و جواز دانشگاه، کندند. در عوض بروشور مفید بود، شاید به خاطر شوخی‌های چاپ شده روی یک صفحه آن. تجربه خوبی شد برای اجراهای احتمالی بعدی.

با این حال بیشتر از صد نفر تماشاچی آمده بودند که به نظرم خوب بود و اجرا گرم شد. البته اولش چندان خوب نبود و ارتباط برقرار نمی‌شود. اما ده پانزده دقیقه بعد از شروع و به خصوص وقتی تماشاچی‌ها آمدند روی صحنه، اجرا روی روالش افتاد و تا آخر خوب پیش رفت. علاوه بر چیزهایی که از قبل آماده کرده بودم چند تا جک و شوخی هم در لحظه به ذهنم آمد که گفتم و خوب شد. یکی دو جا هم شوخی‌ها با تماشاچی ها تند شد که خوشبختانه ظرفیت بالایی داشتند و با خنده و شوخی ختم شد.

این استندآپ کمدی همانی بود که سال ۸۸ در تهران اجرا شده بود. محتوایی علمی (یا دست کم قابل تامل) در قالب شوخی و استندآپ کمدی. البته شوخی‌ها آپدیت شده بودند و شاید بتوان گفت نیمی از محتوا و شوخی‌های ارائه شده در اجراهای اولیه، در این اجرا عوض شدند.

مثل همان موقع باز هم پریسا مدیریت بخش زیادی از کار را برعهده داشت و در تمام طول اجرا پا به پای من کار کرد. تصمیم داریم با مدیریت او، اجرای استندآپ کمدی در خارج از کشور را به طور جدی پی بگیریم. ابتدا از کوالالامپور شروع می‌کنیم و بعد شاید سایر کشورها. هرچند که فکر می‌کنم کوالالامپور با آن جمعیت عظیم ایرانی چنان ظرفیتی دارد که اگر یک اسپانسر یا مدیر پروژه خوب پیدا کنیم، تا مدتها می‌توانیم همانجا اجرا کنیم.

این استندآپ کمدی نهم مارس در سالن دیوان بودایای دانشگاه علوم مالزی (یو.اس.ام) پنانگ با پشتیبانی PETAS برگزار شد. دوستان زیادی از جمله علی اهرمی، فرهاد فخریان، هادی اخباری، عادل عندلیبی (که در واقع میهمان ما بود واز چین آماده بود) و محمود روغنچی در بخش‌های مختلف کمک کردند که از همه سپاسگزارم. از آقای ابراهیم نبوی هم که در فیس‌بوکش برای این کار تبلیغ کرد متشکرم (هر چند رویم نشد به استاد بگویم بعد از اجرا زحمت کشیدند… شما هم اگر دیدشان به رو نیاورید…!)

کلیپ کوتاهی از کار در دست آماده‌سازی‌ست که به زودی آپلود می‌شود. فعلا چند عکسی از اجرا که فرهاد عزیز زحمتش را کشیده (روی هر کدام تقه بزنید تا بزرگ شود. طبعا منظورم عکسها هستند).

به کسی که استندآپ کمدی اجرا می‌کند استندآپ‌کمدیَن می‌گویند. در استندآپ کمدی‌ها معمولا رسم است که کمدین با خودش و نزدیکانش بیشتر از دیگران شوخی می‌کند. یعنی مثلا به جای اینکه بگوید ” یه روز یه …” می‌گوید “یه روز داشتم می‌رفتم…” و تا جایی که بتواند جک‌ها را به صورت خاطره بازسازی می‌کند، مثلا به جای “یه روز بچه‌هه میره از باباش می‌پرسه…” می‌گوید “وقتی بچه بودم یه روز از بابام پرسیدم…”. البته همیشه هم اینطوری نیست و جک‌ها به همان صورت مرسوم (در مورد قومیت‌ها، سیاستمداران، شخصیت‌های مشهور…) هم نقل می‌شوند.

مهمترین ویژگی استندآپ کمدی ارتباط مستقیم و بی‌وقفه کمدین با تماشاگران است. او دائما با آنها حرف می‌زند، بعضا پرسش و پاسخ دارد و حتی بر اساس واکنش‌های آنها اجرا را به صورت لحظه‌ای تغییر می‌دهد. حضور تماشاچی‌ در استندآپ کمدی به قدری مهم است که حتی در استندآپ کمدی‌هایی که برای پخش در رادیو و تلویزیون ضبط می‌شوند هم از تماشاچیان دعوت می‌شود در اجرا حضور داشته باشند.

در سنت ایرانی استندآپ کمدی چندان جا نیفتاده است و هرچند ژانرهایی نزدیک به آن وجود دارد (مثل پیش‌پرده خوانی) اما به خاطر پرهیز از بزرگترین مشخصه استندآپ کمدی، یعنی “شوخی با خود” (شخص، خانواده، اجتماع، قومیت، مذهب) این ژانر هنوز در ایران ناشناخته است. البته بعضی‌ها هم عملا استندآپ کمدی اجرا می‌کنند اما بدون نام بردن از آن (مثل حمید ماهی صفت)، اما به خاطر تحقیر این ژانر، کمدین‌های درست و حسابی و  مطرح دنبال آن نمی‌روند. در جامعه‌ای که خود کلمه “کمدی” اندک اندک بار منفی پیدا می‌کند (و به غلط به جایش از کلمه‌ی “طنز” استفاده می‌شود، مثل سریال طنز، تئاتر طنز…) مردم چه خواهند گفت اگر مثلا مهران مدیری یا فرهاد آئیش در یک اجرا با خودش، خانواده‌اش و فرهنگ ایرانی شوخی کند و جک بگوید؟!

احتمالا رویکرد محافظه‌کارانه‌ی ارشاد مرشاد هم در این امر دخیل بوده است وگرنه استندآپ کمدی‌های موفق کسانی چون ابراهیم نبوی وهادی خرسندی در خارج کشور نشان می دهد طنزنویسان جاسنگین ایرانی هم با اصل قضیه مشکلی ندارند انگار. امید جلیلی، ماز جبرانی و شاپی خرسندی هم از استندآپ کمدین‌های مشهوری هستند که به انگلیسی برنامه اجرا می‌کنند.

استندآپ کمدی‌ها گه‌گاهی مستقل هستند یعنی به صورت منفرد و در زمانی بلند (مثلا یک ساعت) اجرا می‌شوند و گه‌گاهی در خلال برنامه‌های دیگر اجرا می شوند، مثلا در یک جنگ خانوادگی یا برنامه‌ی تلویزیونی چند دقیقه‌ای استندآپ کمدی اجرا می‌شود. به نوع دوم استندآپ کمدی کاباره‌ای (Cabaret stand-up comedy) هم گفته می‌شود که ریشه در استندآپ کمدی‌هایی دارد که از دهه‌های نخست قرن بیستم ( و شاید پیش از آن) در خلال برنامه‌های کاباره‌های اروپایی اجرا می‌شدند، و بر خلاف پیش‌داوری منفی‌‌ای که احتمالا به خاطر کلمه “کاباره” به ذهن متبادر می‌شود، اصلا نباید آن را دست کم گرفت . جان مورریل در کتابش Comic Relief ضمن آنکه هشت خصیصه مشترک میان استندآپ کمدین‌ها و فیلسوفان را برمی‌شمارد، یادآوری می‌کند که استندآپ کمدین‌های کاباره‌ای آلمان در دهه سی میلادی، نخستین کسانی بودند که با نگرانی شروع به سخره گرفتن هوشمندانه‌ی نازی‌ها و هیتلر کردند تا به مردم نست به فاجعه پیش رو هشدار بدهند و پس از به قدرت رسیدن نازی‌ها نه فقط تمام کاباره‌هایشان تعطیل شد که بسیاری‌شان به اردوگاه‌های کار اجباری فرستاده یا حتی اعدام شدند.

بعضی‌ها هم برنامه‌های خبری- تحلیلی رادیو و تلویزیون را به صورت استندآپ کمدی اجرا می‌کنند، مثل جان استوارت در برنامه‌ی تلویزیونی بسیار مشهورش دیلی‌شو.

در واقع استندآپ کمدی حد و مرزی ندارد و می‌توان با بسیاری از برنامه‌ها، اجراها و آموزش‌ها آمیخته شود. مثلا مورریل در همان کتابش می‌نویسد که در یکی از ایالت‌های آمریکا، گردانندگان یک آموزشگاه رانندگی برای کاستن از انزجار شرکت‌کنندگان کلاس‌های اجباری آموزش رانندگی برای رانندگان متخلف (که به حکم قاضی جبور به گذراندن آنها می‌شوند) تصمیم گرفتند از یک استندآپ کمدین برای تدریس استفاده کنند. محتوای آموزشی در قالب استندآپ کمدی اجرا شد و به این ترتیب در اندک زمانی شرکت کنندگان نه فقط از شرکت در کلاس متنفر نبودند بلکه با علاقه در کلاس حاضر می‌شدند و پس از پایان دوره، شرکت در این کلاس‌ را یکی از بهترین تجربیات آموزشی خود ذکر کردند. کار به قدری بالا گرفت که بیشتر آموزشگاه‌ها برای تدریس به دنبال استندآپ‌ کمدین‌ها افتادند.

از مشاهیری که زمانی استندآپ کمدین بوده‌اند یا هنوز استندآپ اجرا می‌توان به باب هوپ، پیتر سلرز، وودی آلن و جیم کری اشاره کرد.

×××××

اگر در این قالب وزین و فخیم و علمایی نرفته بودم اسم خودم را هم (لابد با فروتنی) بعد از جیم کری می‌آوردم، که به این بهانه هم شده بگویم نهم مارس یا همان نوزدهم اسفندماه در پنانگ استندآپ کمدی اجرا خواهم کرد. پنانگ اسم همین جزیره‌ایست که ما در آن زندگی می‌کنیم، شمال مالزی. دقیقترش را بخواهید ۸ تا ۹ و نیم شب، دیوان بودایا، دانشگاه علوم مالزی (یو اس ام).

اینجا دو سه هزار ایرانی بیشتر ندارد و گرفتن سالن بزرگی مثل دیوان بودایا که ۴۵۰ نفر گنجایش دارد شاید زیاد عاقلانه نبود، چون هیچوقت پر نخواهد حتی با وجود اینکه اجرا رایگان است. با این حال به نظر می‌رسد با در نظر گرفتن مزایا و معایب هر انتخابی، بهترین گزینه فعلا همین است که تازه آن هم با لطف دوستان میسر شد.

این همان استندآپ کمدی‌ای است که قبلا در سال ۸۸ در سالن فرهنگسرای رسانه برگزار شده بود. محتوایش علمی و آموزشی است درباره مشکلات ارتباطی زن‌ها و مردها و اجرا هم طبعا کمیک. (قبلا اینجا درباره‌اش نوشته‌ام)

اگر این اجرا خوب از کار دربیاید دنبال کار استندآپ کمدی را جدی‌تر می‌گیرم، کارهای جدیدتری می‌سازم، احتمالا نسخه انگلیسی را هم آماده می‌کنم و  در کوالالامپور و شاید سایر کشورها اجرا می‌کنم. اگر هم خوب نشد که فرض می‌گیریم نه خانی آمده و نه خانی رفته. فعلا مشغول آماده‌سازی هستم و بزرگترین دغدغه‌ام جذب تماشاچی است. در اجرای صحنه‌ای، میزانِ پر شدن سالن مهمتر از تعداد است، مثلا اگر یک سالن صدنفره کاملا پر شود، اجرا گرم‌تر می‌شود و اثر بسیار بهتری بر روی اجراکننده و تماشاچیان دارد تا وقتی یک سالن ۴۰۰ نفره نیمه پر شود.

تبلیغات برای استندآپ کمدی‌های قبلی یکسره از طریق وبلاگ خودم یا دوستان ( به ویژه شراگیم عزیز) بود. اینبار هم ای بسا که اطلاع‌رسانی وبلاگی و از طریق شبکه‌هایی مثل فیس‌بوک و گوگل‌پلاس مفید و موثر باشد. اگر در مالزی هستید یا دوستانی این حوالی دارید خبردار باشید که برای همه جا هست و پنانگ هم یکی از جزایر دیدنی دنیاست. می‌ماند خوب بودن خود برنامه که به قول معروف کارگران مشغول کارند!

قرار شد مصاحبه کنیم و یک سری سوالها را به او دادم. بعد از چند روز که در روزنامه شرق دیدمش دیدم انگاری حتی حال فکر کردن به آنها را هم نداشته! با این همه از دل همان گفتگوی بیست دقیقه نیم‌ساعته‌مان در آن جای شلوغ، یادداشتی درآمد که به نظر می‌رسید از تمام مطالب تهیه شده برای خردنامه بهتر باشد. فرهادپور از خطر غرق شدن در دنیای مجازی می‌گفت، از اینکه مثل بازی‌های کامپیوتری که به مخاطب توهمی از بازی واقعی می‌دهد، دنیای سایبر هم توهمی از دنیای واقعی به مخاطب بدهد و او را چنان در خود غرق کند که از هر کنش سیاسی و اجتماعی در دنیای واقعی بازبماند. او از مصرف‌گرایی دنیای آنلاین و خطراتش می‌گفت. خطر تبدیل شدن به موجودی منفعل: “آیا نوعی از غوطه وری در اینترنت نمی تواند در ردیف وقت کشی از طریق درگیری با دنیای بازی های کامپیوتری باشد؟ بازی هایی که بیش از آنکه محتوای مثلاً ورزشی یا حادثه ای آنها مورد توجه باشد. کنترل زمانی آنها از طریق تند کردن زمان و حل کردن سوژه در این زمان تند؛ مطلوب است و نهایتاً امکان تامل، یعنی ایستادن و فکر کردن را از مخاطب می گیرد؟”

اندکی پیشتر علی ملائکه کتاب نگاهی فلسفی به اینترنت از هیوبرت دریفوس را ترجمه کرده بود. دریفوس هم از آن نوابغی‌ست که با نگاهی ژرف و فلسفی به فضای سایبر هشدار می‌دهد از فضای مجازی و دنیای مجازی نباید زیاده انتظار داشت. (هوش مصنوعی را که کلا پروژه‌ای ناکام می داند)

بعد از یک دوره شیفتگی شدید نسبت به امکانات معجزه‌آسای فضای سایبر که همه جا را فرا گرفت، منتقدان رسانه‌ی نو، فضای سایبر یا اینترنت بیشتر و بیشتر می‌شوند. در این میان شاید بتوان اسم کسانی را هم وارد کرد که با کار عملی نشان دادند که امکانات و آزادی بی‌حد و حصر فضای سایبر تا چه حد می‌تواند محدود کننده، وقت تلف‌کن و حتی خطرناک هم باشد. مارک زوکربرگ، خالق فیس‌بوک، جایی که صدها میلیون نفر در آن وقت خود را در ارتباطات گاهی مفید و معمولا بی‌فایده سپری می‌کنند قطعا یکی ازهمین هاست.

میرحسین موسوی هم باید جایی جاودانه در این بین داشته باشد. کسی که شاید ناخواسته به ایرانیان و همه کسانی که به اطلاع رسانی و فضای سایبر زیاد خوشبین بودند نشان داد که این فضا تا چه حد می‌تواند مخرب کنش‌های لازم باشد.

رسیدن به موقعیتی می‌توان اتفاقی باشد اما نگه داشتن آن زحمت فراوان دارد و کمتر کسی‌ست که بخت بهره بردن از فرصت تاریخی زندگی‌اش را داشته باشد. خمینی زمانی که به رهبری انقلاب مردم ایران رسید کاملا در جایی قرار داشت که بتواند گاندی جهان اسلام باشد، جهانی سالیان دراز تحسینش کند و کرامات اخلاقی داشته و نداشته به نامش بنویسد. آن کرد که دیدیم و بیشتر مردمان حتی در کشور خودش چنان یادش می‌کنند که می‌دانیم. موسوی اما –با تمام خوب و بدهایی که قبل از آن کرده و ناکرده – موقعیت بی‌نظیر تاریخی که شاید به طور اتفاقی نصیبش شده بود را قدر دانست، و با رنج و شهامت و صداقت بر سر عهد خود ایستاد.

تاثیر ایستادگی صادقانه او بیش از هر چیز در نشان دادن چیزهایی بود که بودند اما دیده نمی‌شدند یا اراده بر ندیدن آنها بود. از سکوت کر کننده و ننگ‌آور بیشتر روحانیون شیعه تا سبوعیت حیرت‌برانگیز حکومت داعی ایمان و امان، از اصلاح‌ناپذیری حکومتی که قانون اساسی‌اش بیشتر شبیه ژانگولربازی است تا روشن شدن منش و روش منحصربفرد رهبر فرزانه آن. و چیزهایی تلخ‌تر حتی: سست عنصری مردمی پرتوقع که آدم عاقل بهتر است زیاد روی احساسات آنها حساب نکند و ماست خودش را بخورد.

فروریختن باورهای خوشبینانه درباره رسانه‌های آزاد و به خصوص دنیای مجازی هم حتما جای سنگینی در این میان خواهد داشت. آگاهی اگر نهایتا به عملی در خور منتهی نشود همان بهتر است که نباشد. جنبش سبز (یا حرکت اعتراضی) مردم ایران اگر در مواقعی شایسته تحسین است (که هست) پس از چنان فاعلیت و اختیاری برخوردار است که بالقوه در خور سرزنش هم باشد. بعد از اشتباه و شکست بزرگ در ۲۲ بهمن ۸۸، جایی که رهبری جنبش و خواسته‌اش نادیده گرفته شد و از ده‌ها هزار معترضی که در خیابان‌ها بودند حتی هزار نفر نتوانستند گرد رهبران جنبش حلقه بزنند تا از کتک خوردن آنها جلوگیری کنند، روز به روز بر اشتباهات و همینطور انفعال این جنبش افزوده شد.

جنبشی که مثل لشکری بزرگ بود بجای سرباز پر از سرلشکر. سرلشکرانی که به دیده بان خودی که به آنها گرا می داد حمله می‌بردند، به تبلیغاتچی خودی حمله می‌بردند، به تحلیلگر خودی حمله می‌بردند… که “اگه راس می‌گی خودت چرا نمیای بری وسط؟!”. سرباز/سرلشکرهایی که در دل آنها یک جوخه دشمن می‌آمد فرمانده آنها را کتک می‌زد و برمی‌گشت و آن فرمانده محجوبتر و فروتن‌تر از آن بود که بگوید این رسمش نیست، که بگوید نه من که به خودتان رحم کنید با این مرام جنگ و دفاعتان.

دلخوشی جماعت موبایل به دست این است که آبروی حضرات را در جهان برده است. سوال اینجاست که کدام آبرو؟ آنهایی که از هر هزار، یکی از آن فیلمها را دیده‌اند پیش از آن هم اعتبار و آبرویی برای حضرات قائل نبوده‌اند و آنهایی که واقعا می‌بایست می‌دیده‌اند به ندرت، به ندرت دیده‌اند. (هنوز در مالزی و در میان دوستان فراوان مالایی، هندی و چینی کسی را ندیده ام که حتی فیلم کشته شدن ندا را دیده باشد چه رسد به سایرین.)

و تازه گیریم که عالم و آدم از راه رسانه و فضای مجازی فهمید که در ایران چه گذشته. که چه بشود وقتی مردمی حاضر نیستند برای سرنگونی این رژیم از خارجیانی کمکا قبول کنند که قرار است این محصولات رسانه‌ای و شبکه‌ای برای آنها تولید شود؟

حتی به نظر نمی‌رسد تکرار دوباره و دوباره اخبار و عکسها و فیلمها و نظرات در فضای مجازی –در جهت یادآوری وقایع و پر رنگ کردن خاطرات- به نگه داشتن امید بین عده‌ای همفکر و هم عقیده کمک برساند. ۲۵ بهمن‌ماه سال ۹۰، یک سال پس از حبس بی‌محاکمه و نگهداری بی‌نظارت رهبران جنبش سبز، همانهایی که قرار بود حتی با دستگیری یکی‌شان “ایران قیامت بشه”، وب فارسی خبر خاصی نبود جز حسرت.

شاید به جای توهمات ملی و خیالبافی‌‌های تاریخی، بهتر است قبول کنیم همچنان که صدها و بلکه هزاران سال است در ایران و خاورمیانه باب است، عمل عینی آدم‌های واقعی پاکار و پشتکاردار است که تاریخ قدرت را تعیین می‌کنند نه فلسفه نه شعر نه عرفان و نه شبکه‌ مجازی.

در حکومتی چنان بسته و نامنعطف که به نرم ترین حرکت‌های اصلاحی تو دهنی زده، جماعت اگر به هر دلیلی (ترس، بزرگواری، صبوری، مازوخیزم…) نمی‌خواهد به خیابان برود، کاری بکند و هزینه بدهد، خود داند ولی امید بستن به فضای مجازی صرف همانقدر بیهوده است که بند کردن به تحلیلگران و مشوقان جنبش (با تکه کلام: بیرون گود نشستی می‌گی لنگش کن) احمقانه است.

آدم، اگر نمی‌خواهد یا نمی‌تواند ورزش کند، سالمتر است تا یک گوشه بنشیند موسیقی گوشی کند تا ساعت‌ها قوز کند پای بازی‌های کامپیوتری، حتی اگر بازی‌اش آخرین ورژن فیفا باشد و بتواند لیونل مسی را برای خودش انتخاب کند.

نخستین چیزی که به محض دیدن عکس جنجالی گلشیفته فراهانی به ذهنم آمد این بود که چه عکس قشنگی!

نورپردازی نرم به خصوص بر روی شانه‌ها، ارتفاع لنز و در مرکز بودن همزمان چشمها و سینه، آن حالت نگاه گلشیفته و البته بدن زیبا و روی فرمش تحسین‌برانگیز بود و هست. اینها را برای این نمی‌گویم که غیرمستقیم پیام بدهم “آه من چه روشنفکرم” – خوشبختانه یا متاسفانه، کسی که عمده کارهایش مکتوب و منتشر است با گنده‌گویی درباره خودش فقط بساط مضحکه درست می‌کند. یکی هستم مثل بقیه ایرانی‌ها، بزرگ شده در همان سنتهای مردسالارانه و نگاه جنسی و پر از عقده های سرکوب شده ناشی از زندگی در حکومتی توتالیتر-مذهبی. حتی گاهی اوقات که در آرشیو وبلاگ دنبال چیزی می‌گردم به مطالبی تا آن حد سخیف (و بعضا حاوی شوخی‌های جنسی) برمی‌خورم که متعجب می‌شوم چطور چنان چیز احمقانه‌ای به ذهنم رسیده بوده، چه رسد به اینکه منتشرش هم کرده‌ام.

با این حال آدیمزاد قرار است رشد کند، بهتر زندگی کند و بیشتر بفهمد. جبر زمانه و زمینه تعیین کننده همه چیز نیست و نباید باشد، اگر چنین بود حداکثر فهممان از آزادی و تمدن و دانش باید در حد اواخر دوران ناصری می‌بود. قبول حماقت چیزی‌ست و ادامه دادنش حرفی.

وقتی که طاهره قره‌العین در سال ۱۲۶۴ قمری در بدشت در میان مردان ظاهر شد و فقط روبنده از رو گرفت، نه فقط جمع حاضر مبهوت شدند که فتنه‌ای عظیم ابتدا منطقه بدشت و سپس بسیاری از مناطق ایران را در برگرفت. پنجاه سال بعد دیدن زن بی‌روبنده در تهران ممکن بود و هشتاد سال بعد دیدن زن باروبنده در دهات ایران هم نادر بود. علی الظاهر بر سر مسائل مربوط به زنان و به خصوص حجاب، مسائلی از قبیل عرف جامعه، سطح سواد و شعور عمومی، و زور دولت بیشتر تعیین کننده است تا “فطرت بشری” و حکم الهی و داستان‌هایی از این دست.

دو دهه بعد از آنکه دیدن بدن عریان زنان از طریق ماهواره و اینترنت و دستگاه‌های پخش خانگی در تلویزیون‌ها و مانیتورهای خانه‌های بسیاری از ایرانیان به امری عادی (یا ممکن) تبدیل شده است، دیدن بدن عریان بازیگری جوان نباید امری عجیب تلقی شود. آن هم در میان افرادی که قاعدتا با همان رسانه و ابزاری که توانسته‌اند عکس بازیگر ایرانی را ببینند تصاویر مشابهی از بهترین بازیگران خارجی را هم دیده‌اند. آن هم در حالت‌هایی نه چنین ساده و غیراروتیک و کوتاه، بلکه کاملا اروتیک، فعال و بلند مدت.

ظاهرا همگی متفق‌القولند که قضیه صرفا بدن و دست و پستان نیست. جامعه‌ای اگر با چند ثانیه از نصف گلشیفته تب کند لابد با چند دقیقه از کل مونیکا بلوچی خواهد ترکید! هیچ‌کدامشان هم که در میدان آزادی برهنه نشده‌اند. هر دو  در راه دورند .

واکنش شدید نسبت به هر موضوعی، چه موافق و چه مخالف، نشان از آن دارد که با آن کنار نیامده‌ایم. عریان شدن گلشیفته از همین دست است و واکنش‌های شدید نسبت به عملش، پیش از هر چیز نشان از جامعه‌ای دارد که ذهنش به طرز بیمارگونه‌ای دچار بدن و جنسیت است. چیزی که برای خودمان البته در زمره “چه حاجت به بیان” است؛ و پیشتر در ماجرای انتشار فیلمی خصوصی حاوی نزدیکی جنسی بازیگر درجه دوم-سوم تلویزیون ایران با دوستش، چنان انفجاری رخ داد که قصه از “عیان” بودن هم گذشت.

کار گلشیفته به نظر نمی‌رسد ربط چندانی به کار علیا ماجده المهدی داشته باشد، دختر بسیار جوانی  که عکسی کاملا عریان از خود در وبلاگ “شخصی‌”اش منتشر و قید هم کرده بود که “در اعتراض” به بنیادگرایی، سکسیسم، نقض آزادی‌های اجتماعی و امثال اینها این کار را انجام می‌دهد. گلشیفته کارش سینماست و یکی از ملزومات بازیگری سینما در دوران کنونی عریان شدنست، ربطی هم به مرد و زن بودن ندارد.  ثانیا این کار را نه به صورت فردی که همراه با جمعی دیگر انجام داده در پروژه‌ای گروهی (و با فکر دیگری). ثالثا نه قیدی بر آن گذاشته و نه مخاطب خاصی را نشان کرده. رابعا (و شاید از همه مهمتر) مثل علیا از مرکز فشار و حادثه آن را منتشر نکرده، در غرب است و –نسبت به علیا- در امن و راحت.

البته از آن سو هم می‌توان قضیه دید و به فرق‌ها –منصفانه- اضافه کرد. مثلا: گلشیفته هنرمندی مشهور و شایسته است که بدون چنین کاری هم شهرت و محبوبیت خود را داشت در حالیکه علیا بدون آن عکس، دختری بود کاملا گمنام و کم اهمیت.

تنها شاید از یک جهت علیا و گلشیفته اشتراک داشته باشند: واکنش تند، شدید و عمدتا حماقت‌آمیز جامعه‌ای مسلمان/خاورمیانه‌ای (که اتفاقا پیشینه‌ی تمدنی چند هزار ساله‌ی گوش فلک کر کننده‌ای هم دارند).

اینکه تاپ‌لس شدن و چند ثانیه‌ای به دوربین زل زدن یک “بازیگر” زن در یک پروژه تبلیغاتی گروهی، در شرایط سال ۲۰۱۲ ایران، تبدیل به دغدغه‌ی فکری ایرانی‌ها شود عبرت برانگیز و اسف‌ناک است. بیشتر از اینش به نظرم داخل شدن در قماری‌ست که قطعا یک برنده همیشگی دارد: صاحب قمارخانه.

کم کردن حساسیت جنسی، رهاکردن این قصه و موارد مشابه، و تلاش برای کاهش سکسیسم‌ مهیبی که نظام و اسلامش همواره تلاش کرده‌اند ذهن ما را دچارش کنند، شاید بهترین راه و در حکم بیرون آمدن از قمارخانه باشد.

—————-

از فیس بوک یکی از رفقای مشهدی

دینگ دنگ دونگ
ساعت هفت بامداد. صدای ما را از پیونگ یانگ می‌شنوید
هایاتونگ مجری اخبار با صدای لرزان:
به نام خلق قهرمان جهوری خلق کره
روح بلند پیشوای کمونیستهای جهان و رهبر خلق قهرمان کره به بالا پیوست. به همین مناسبت از سوی کیم جونگ اون فرزند پیشوای بزرگ کیم جونگ ایل بنانیه‌ای به این شرح منتشر شد:
به نام خلق قهرمان جهوری خلق کره
روح بلند پیشوای کمونیستهای جهان و رهبر خلق قهرمان کره به آن‌ بالا پیوست و دل مالال از عشق به خلق رنج‌کشیده‌ی خود را از حرکت ایستاند. او که جهان در برابر عظمتش چونان قطره‌ای بود و سعادت و رفاه و عظمت ابدی کره شمالی تنها یک چشمه‌اش بود…
کوسانگ هاشیموتونگ ریاست موقت مجلس اعلای فسیل‌های خلق کره شمالی:
ما خدمت حضرت پیشوا عرض کردیم بعد از شما ما کسی را نداریم. فرمودند چرا ندارید؟ همین آقای ایل. کسانی که موافق رهبری ایشان هستند قیام کنند!
کیم جونگ اون: اما من قبول نمی‌کنم. این وظیفه سنگینیست.
کوسونگ هاشیموتونگ: این تکلیف خلقی ست. مجبورید قبول کنید.

دوم.

شبکه یک تلویزیون کره شمالی: پخش تصاویری از عزاداری خلق کره شمالی در سوگ پیشوای بزرگ. شرکت داوطلبانه مردم در مراسم سر به جدول خیابان کوبیدن. قرائت اعلانیه شواری هماهنگی شهرداری‌های کره شمالی درباره آمادگی کامل تمام شهرداری‌ها برای ترمیم تمام جداول و اطمینان دادن به مردم که خراب کردن جداول عملی ضدخلقی محسوب نشده و می‌توانند در آزادی کامل سر خود را ضمن رعایت موازین خلقی به جداول بکوبند و هشتاد و سه گرم برنج مازاد بر سهمیه این ماه به این خاطر دریافت دارند.
شبکه دو تلویزیون کره شمالی: پخش تصاویری از آخرین لحظات حیات پر برکت پیشوای بزرگ که به طور مخفیانه از گوشه سمت راست فوقانی در کوپه فیلمبرداری شده است. پیشوای بزرگ مشغول توصیه اکید به فرماندهات ارتش خلق کره مبنی بر چک کردن آبگرم آشپزخانه زوج‌های جوان با انگشت سبابه. اعلام ۶۰ روز عزای عمومی و ده سال عزای خصوصی برای درگذشت قائد بزرگ. فراخوان شرکت خودجوش مردمی در مراسم مومیایی پیکر پیشوای بزرگ کیم جونگ ایل به همراه مجازات خائنینی که با خلق نجوشیده و فردا در مراسم حاضر نشوند.
شبکه سه تلویزیون کره شمالی: هنوز افتتاح نشده.

فردا هر دو شبکه تلویزیونی به طور همزمان: پخش مستقیم مراسم مومیایی پیکر قائد بزرگ. جمعیتی حدود سه میلیون و دویست و سی و هفت هزار و چهارده نفر در محل ساختمان موموتونگ که برای همین منظور و با صرف هزینه هفتاد و سه میلیون دلار مخصوص مومیایی قوائد بزرگ ساخته شده است سراسر دیشب حضور داشته‌اند. شیون و زاری. عزاداران ابتدا خودشان و سپس همدیگر را در غم این ضایعه بزرگ می‌زنند. ساعتها می‌گذرند، حادثه‌ها می‌آیند…
سرانجام هلی‌کوپتر حاوی پیکر در آسمان ظاهر می‌شود و به زمین نزدیک می‌شود. عاشقان قائد بزرگ به سمت آن هجوم می‌برند و از شدت اندوه هلی‌کوپتر را کتک می‌زنند. خلبان هراسان دسته فرامین را می‌کشد و هلی‌کوپتر صعود می‌کند. کمونیست‌های راستین آن را رها نمی‌کنند و هلی‌کوپتر با ده‌ها نفر که به آن آویزانند در آسمان معلق می‌ماند. سرانجام یکی از پیروان راستین خط پیشوا با آرپی‌جی نیمی از هلی‌کوپتر را به روح بلند پیشوا واصل می‌کند. پیکر پاک پیشوا در میان جمعی از عاشقانش به زمین هبوط می‌کند و باعث لهیده شدن جمعی از ملت می‌شود. جمعیت هجوم می‌آورند و دوربین‌ها می‌توانند تکه‌ای از پای بیموی قائد بزرگ را ثبت کنند…
سوم.

جمعی جوانان حزب کمونیزم کره شمالی برای اعلام وفاداری در دیدار با پیشوای جدید:

کمونیسم برتر است… کمونیسم برتر است…. کیم جونگ اون رهبر است
مرگ بر ضد قوائد کیم جونگ
مرگ بر آمریکا
مرگ بر انگلیس
مرگ بر فرانسه
مرگ بر رایش سوم
مرگ بر کره جنوبی
مرگ بر امپریالیسم خونخوار

روزنامه عصر “خلق کره” ارگان خلق کره:

فیلم منتشر نشده‌ای از ساخته های پیشوای بزرگ پیشین که علاوه بر مقام استادی در رهبری، نظامی‌گری، فلسفه، حقوق، خانه سازی، استعمال بمب هسته‌ای، خانه‌داری، کمونیزم، بیوشیمی و تاریخ، در زمینه فیلمسازی هم صاحب‌نظر بودند به زودی نشان داده خواهد شد. در این فیلم که بعقیده‌ی تمام صاحبنظران بهترین فیلم تاریخ سنمای خلقی جهان است، یک کمونیست واقعی با دیدن تبخال یک زن رنجبر که به خاطر دسایس امپریالیم جهانی مبتلا به بیماری چشمی است به عشقی خلقی دچار می‌شود. وی سپس از کارخانه محل خدمت خود فراری می‌شود و در صف توزیع الکل کوپنی می‌ایستد.
شورای فرهنگ و هنر و سانسور حزب کمونیست خلق کره ضمن تاکید بر این مطلب که فرار از کارخانه محل خدمت که در این فیلم نشان داده می‌شود مفهومی است مجازی به معنای کار بیشتر و جیره غذایی کمتر که آمال و آرزوی هر کمونیست واقعی می‌باشد، مقرر کرد تمام خلق قهرمان کره می توانند هر ماه این فیلم آموزنده و خلقی را بین پانزده تا سی بار در ماه در تمام چهارده سینمای کشور و هفتصد و سیزده دستگاه تلویزیون به طور رایگان تماشا کنند. خائنین به مجازات خواهند رسید.
ضمنا این شورا اعلام کرد نظر به نبوغ و فروتنی خلقی ستایش برانگیز پیشوای جدید، خلق قهرمان می‌توانند پس از هر بار شنیدن نام ایشان فقط یک دقیقه به طور ایستاده کف بزنند و قانون سه دقیقه کف زدن ایستاده پس از هر بار شنیدن نام پیشوای پیشین – که خلق‌های ما فدای ایشان باد- همچنان بنا به تقاضاهای خلقی پا برجاست. خائنین به مجازات خواهند شد.